Rounded Rectangle: РЕЛЈЕФ НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА
Rounded Rectangle: РЕЛЈЕФНА СТРУКТУРА И ОПШТИ КАРАКТЕРИСТИКИ НА РЕЛЈЕФОТ 
 
 
 

 

 

 

Text Box: Истражувај и дознај . . .
Со кои сили настанува релјефот? Какви бои преовладуваат на релјефната карта на Република Македонија? Кои планини се протегаат во околината на твоето место? Во која котлина е твоето место на живеење? Какво е значењето на релјефот за човекот?

 

 

 

 

 

 

Релјефот на Република Македонија настанал со заемно дејство на внатрешните и на надворешните сили, низ еден многу долг процес кој траел милиони години. Овој простор уште од подалечното геолошко минато се одликувал со бурни движења на магмата во Земјината внатрешност. Таквите движења предизвикале напукнување и раседнување на Земјината кора, при што некои делови се спуштале, а за сметка на тоа, соседните делови се издигнувале. Од деловите што се издигнувале, настанале планините, а од оние што се спуштале, настанле котлините. Често, на места каде што имало силно раседнување, во минатото се појавувале вулкани, кои денес се изгаснати. Котлините пак, за време на влажна клима биле исполнети со големи езера, кои пред неколку стотици илјади години се исушиле или истекле. Од тие езера денес останале дебели напласти на ситен песок и глина, врз кои се формирале плодни почви. Заради сето тоа, релјефот на нашата земја не е едноличен, туку разигран, разновиден и многу интересен. Речиси не постои подрачје во Европа каде на толку мал простор се сменуваат бројни котлини со ниски зарамнети полиња, опкружени со високи планини, што на релјефот му даваат мозаичен или шаховски изглед.

 

 

           

 

Во релјефот на Република Македонија доминираат планините, бидејќи тие зафаќаат 2/3 од целата површина. Вкупно може да се издвојат околу 40 планини, од кои најголем дел се ниски (до 1000 m) и средно високи (од 1000 до 2000 m), а помалку се застапени високите планини (над 2000 m). Од високите планини, 5 се високи над 2500 m и тоа: Кораб, Шар Планина, Пелистер, Јакупица и Ниџе.

Text Box: Релјефна карта на Република Македонија. Пронајди ги поголемите планини и котлини. Околу која планина има најмногу котлини? Која е најголема котлина?
 
            Планините во источниот и централниот дел на нашата држава се јасно ограничени со ниски превои, раседи и котлини. Поради старите, помалку цврсти карпи од кои се изградени, овие планини имаат заоблени била и врвови. Затоа ги нарекуваме громадни или раседни. Планините пак во западниот дел на државата се повисоки, обично изградени од поцврсти карпи и имаат остри гребени и врвови. Тие протегаат во долга низа-верига и понекогаш тешко може да ги разграничиме една од друга. Затоа овие планини ги нарекуваме верижни.

 

 

  

 

 

Text Box: Високата планина Јакупица со врвот Солунска Глава (2540 m). Кој град е на сликата и во кој дел на котлината се наоѓа?
Text Box: Велешка Котлина со градот Велес и дел од Велешката Клисура. Во кој дел на котлината е градот? Која планина е во далечината?

 

 

 

 

 

Планините во Република Македонија се поставени така што најчесто од повеќе страни заградуваат ниски рамничарски и ридести подрачја. Поради формата во вид на котел, ваквите релјефни подрачја се нарекуваат котлини. Поголеми котлини се: Пелагонија, Скопската, Струмичко-Радовишката, Кумановската, Тиквешката, Полошката Котлина и други. Во најниските делови на котлините се наоѓаат зарамнети полиња и широки речни долини, а по страните се протегаат ритчести возвишенија, кои постепено преминуваат во планински страни. Котлините помеѓу себе се поврзани со клисури кои се всечени во планините и со превали, преку кои поминуваат значајни сообраќајници.

 

 

Освен внатрешните сили со кои се создадени планините и котлините, големо значење за формирање на релјефот на Република Македонија имаат и надворешните сили. Тие се: топлината од Сонцето, потоа врнежите, водата (речна и езерска), мразот и ветерот. Под нивно влијание, карпите и земјиштето на површината се раздробуваат, распаѓаат, уситнуваат, а потоа со помош на земјината тежа, водата и ветерот се разнесуваат до подалечни места. Ваквото дејство на надворешните сили се нарекува ерозија. Со ерозијата се создадени речните долини и алувијални рамнини, потоа абразивнит релјеф покрај езерските брегови, ледничкиот (глацијалниот) релјеф на високите планини, карстниот релјеф во варовничките подрачја и сл.

Text Box: Камени кукли во месноста Куклица кај Кратово, настанати со ерозија. Провери на интернет како се нарекуваат овие кукли и кои се легендите за нив. Дали знаеш за слични појави?

            Text Box: Дали знаете . . .
Пред повеќе стотици милиони години, најголем дел од подрачјето на нашата држава било пространа морска површина, а највисоките делови на Кораб, Јабланица, Бистра, Галичица и други планини, се наоѓале на морското дно. Кога би се наредиле сите високи планини во Република Македонија една врз друга, нивната височина би достигнала речиси 30 km. Во Република Македонија има околу 300-400 пештери, од кои 2 се подолги од 1 km и околу стотина пропасти од кои неколку се подлабоки од 100 m.
Поради влијанието на внатрешните и надворешните сили, релјефот на нашата држава има голема висинска разлика. Така, најниската точка во Република Македонија е коритото на реката Вардар на границата со Грција (44 m), а највисока точка е врвот Голем Кораб (2753 m) на планината Кораб. Интересно е што нашата држава, според просечната височина од 830 m е меѓу највисоките во Европа.

Text Box: Според релјефните одлики, во Република Македонија можат да се издвојат 4 релјефни области: 
1. Источно-вардарска група на планини и котлини; 2. Повардарие или ниска Македонија; 
3. Пелагониска област; 
4. Шарска планинска област.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Text Box: Размисли и одговори . . .
Зошто велиме дека нашата држава има шаховски релјеф? Кои котлини во Република Македонија имаат поголеми полиња? Каде во нашата држава во минатото имало живи вулкани? Размисли врз што влијае поволно, а врз што неповолно релјефот на нашата држава.
Rounded Rectangle: ИСТОЧНО-ВАРДАРСКА ГРУПА НА ПЛАНИНИ И КОТЛИНИ
 
 
Text Box: Помалку познати зборови . . .
Ерозија-дробење, уситнување и однесување на карпите и на земјиштето под влијание на сончевата топлина, водата, ветерот и организмите.
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

Источно-вардарската или како уште се нарекува Осоговско-беласичка група на планини и котлини, ја сочинуваат десетина планини и котлини, кои се протегаат од бугарската граница на исток до Повардарието на запад. Планините и котлините од оваа област се изградени со раседнување на многу стари кристалести карпести маси, кои претставувале дел на старото Родопско копно. Затоа имаат стрмни страни, а билата и врвовите се заоблени.

Планините се средно високи (од 1000 m до 2000 m), со исклучок на пространите Осоговски Планини на север и Беласица на југ (долж границата со Бугарија и Грција). Планините главно се протегаат во правец запад-исток, слично како котлините и долините кои ги раздвојуваат. Покрај споменатите, позначајни планини во оваа област кои се протегаат долж границата со Бугарија се: Влаина, Малешевски Планини и Огражден. На запад од нив е Плачковица (1754 m), потоа Обозна, Голак, а на север кон границата со Србија се планините Герман и Козјак. Сите тие се испресечени со длабоки речни долини и клисури, притоки на реките Пчиња, Брегалница и Струмица. Значителни површини на овие планини се под шуми и пасишта. Во густите шумски подрачја, особено на Осоговските планини, Плачковица, Беласица и Малешевските Планини има голем број на планински извори со многу квалитетна вода, од која дел се флашира за пиење. Во пониските делови, заради потребите за дрво, пасишта и обработливо земјиште, шумите се исечени и се јавува силна ерозија.

  

 

Помеѓу наведените планини се протегаат котлини во чии најниски делови се наоѓаат зарамнети полиња на надморска височина од 200 m до 700 m. Одејќи од север кон југ се сменуваат: Славишка, Кочанска, Пијанечка (Делчевска), Малешевска (Беровска), Радовишка и Струмичка Котлина. На запад од претходните котлини, кон Повардарието се уште Кумановската, Овчеполската и Лакавичката Котлина. Сите овие котлини, по нивното настанување биле исполнети со езера, кои се исушиле пред милион години. Денес врз езерските наноси се развиле плодни почви, на кои се најбогатите обработливи површини.

 

 

 

  

На западната страна на оваа област, на повеќе места постојат сочувани остатоци од вулкани (вулкански купи и кратери), кои биле активни пред десетина милиони години. Најмногу вакви остатоци од вулкани има околу Кратово, Пробиштип, Злетово и во околината на Радовиш. Овие стари вулкански области се богати со обоени и ретки метали кои се експлоатираат во рудниците, но воедно се и многу интересни за туристите.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

             Повардарие е ниската релјефна област по долината на реката Вардар, во централниот дел на Република Македонија. Оваа област настанала во минатото со раседнување и спуштање на копното, при што се создале повеќе пространи котлини. Котлините долг период биле исполнети со езера, меѓу себе поврзани преку отоки. По нивното истекување кон Егејското Море, на местата на отоките и по дната на котлините, реката Вардар постепено ја изградила својата композитна долина. Таа е композитна бидејќи се состои од повеќе клисури и котлински проширувања кои наизменично се сменуваат. На север, областа започнува од Дервенската или Жеденска Клисура, која ги раздвојува Полошката и Скопската Котлина. Низводно, реката Вардар минува низ живописната Таорска Клисура, која ги одвојува Скопската и малата Велешка Котлина. Потоа следува кратката Велешка Клисура, по која започнува пространата Тиквешка Котлина и се протега с до Демиркаписката Клисура. Од Демиркаписката Клисура започнува топлата и плодна Гевгелиско-валандовска Котлина, која завршува со Циганската Клисура на територија на Република Грција. Малку по на исток пак е малата Дојранска Котлина во која се наоѓа Дојранското Езеро.

Text Box: Сателитски тродимензионален модел на Велешката Котлина и Велешката Клисура. На моделот најди го градот Велес, реката Вардар и долината на нејзината притока Бабуна. При тоа послужи се и со географската карта. Која е котлината во зад клисурата?
Повардарието, со ниски до средно високи планини е одвоена од Источно-вардарската група на планини и котлини. Тоа се планините: Скопска Црна Гора, Венец, Конечка Планина,  Градешка Палнина и Плауш. На запад пак, со планините Жеден, Водно, Китка, Клепа и Кожуф е одвоена од Пелагониската област. Најголем дел од споменатите планини се протегаат во сличен правец како и долината на реката Вардар, односно од северозапад кон југоисток. Од нив единствена висока планина е Кожуф (2182 m), која по интересните релјефни предели, климата, бројните потоци и реки, богатството од шуми и дивеч е меѓу најубавите во нашата држава. Планината Жеден, пак е типично варовничка, целосно каменлива и без површински водотеци. Меѓутоа, во нејзината внатрешност се наоѓа подземно езеро, чии води избиваат преку силен извор кај с. Рашче, од каде пак главниот град-Скопје се снабдува со многу квалитетна вода за пиење.

 

 

Топлите климатски влијанија кои продираат од Егејското море по долината на Вардар речиси до Скопје и плодната почва го чинат Повардарието многу погодно за одгледување на раноградинарски, суптропски култури и винова лоза. Низ оваа област води и главната сообраќајна артерија на Република Македонија, која е многу значајна за целокупниот стопански развој. Затоа во Повардарието се наоѓаат повеќе градски населби, меѓу кои е и најголемата во нашата држава-Скопје.

 

 

 

 

 

 Text Box: Висорамнината Витачево кон долината на Црна Река. Најди кои се планините во далечина. 

 

 

 

Rounded Rectangle: РЕЛЈЕФ НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА
Rounded Rectangle: ПЕЛАГОНИСКА ОБЛАСТ
 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Text Box: Истражувај и дознај . . .
Пронајди која котлина и која планина се најголеми по површина во нашата држава. Каде се наоѓа областа Мариово? Дали си слушнал за Маркови Кули?

 

 

 

 

 

Пелагониската област на исток се граничи со Повардарието, а на запад од Шарскиот планински предел е одвоена со Полошката, Кичевската, Демирхисарската Котлина и планината Баба. Оваа област претставувала старо копно составено главно од мермери, кое со раседи било одвоено од соседните области. Со понатамошно раседнување, во Пелагониската област е издвоена големата Пелагониска и неколку помали котлини, кои како и останатите во Македонија, одреден период биле заезерени. По исушувањето на езерата, на дното од котлините останале дебели наноси врз кои денес се развиле плодни почви.

Од западната и источната страна на Пелагонската област се протегаат повеќе планини, а помеѓу нив се наоѓаат котлини. На западната страна се редат главно средно високи планини составени од стари мермери и тоа: Сува Гора која на југ продолжува со Добра Вода и Песјак, потоа Бушева Планина и повеќе нејзини ограноци. Од источната страна областа започнува со високиот Јакупички планински масив, кој е најголем по површина во нашата татковина. Во составот на овој масив се неколку планини во централниот дел на државата, кои ѕвездесто се разидуваат од највисокиот врв Солунска Глава (2540 m). Тоа се: Караџица (кон северозапад), Даутица (кон југозапад), Голешница (кон исток), Китка (кон севроисток), а во средишниот дел е Мокра Планина. Јакупичкиот масив е изграден од мермери и скарстен, со бројни карстни полиња, суви долини, вртачи, пештери и пропасти.

 

 

Text Box: Сателитска снимка на средишниот дел на планината Јакупица. Каде е највисокиот врв Солунска Глава? Зошто преовладува белузлава боја во западниот дел? Дали можеш да ги одредиш ограноците?
Text Box: Компјутерски модел на западната страна на Јакупица (Караџица) кон долината на Треска. Каков е релјефот во областа? Кое вештачко езеро се гледа на моделот? Со програмата Google Earth прошетај малку по областа.

 

 

 

 

 

 

 

Јужно од Јакупичкиот масив, во правец север-југ се надоврзуваат помали планини: Бабуна, Дрен, Козјак и сосема на југ е високата планина Ниџе со врвот Кајмакчалан (2520 m). Ниџе е 5-та по височина и една од најпошумените планини во Република Македонија.

Како што нагласивме, најголема котлина во оваа област е Пелагонија. Со површина од околу 3700 km2, таа е и најголема котлина во Република Македонија. Дното на Пелагонија е рамно и со еден низок рид е поделено на две полиња: Прилепско на север и Битолско на југ. Овие полиња се доста плодни и се користат претежно за одгледување на житни култури и тутун. На југоисток од Пелагонија е помалата Мариовска Котлина. Таа е заградена со Селечка планина на запад, Ниџе на југ и Козјак (Мариовски) на исток. Оваа котлина иако има прекрасни пејсажи и е меѓу најчистите (еколошки) подрачја не само во Македонија туку и пошироко, речиси целосно е раселена. Сепак, во последно време се зголемува интересот за искористување на богатите природни потенцијали, особено за туризмот и за изградба на хидроелектрани на Црна Река, која тече низ средишниот дел на Мариово. На север од Пелагонија, по долината на Треска е областа Порече, која наликува на котлина. Таа со раседнување е спуштена помеѓу Сува Гора, Добра Вода и Бушева Планина на запад и Јакупичкиот масив на исток. Порече има прекрасна природа, која како и во Мариово е речиси недопрена.

 

 

Text Box: Дали знаете . . .
На Јакупица е откриена пропаст длабока 450 m, која за сега се смета за најдлабока во Македонија. Од врвот Солунска Глава, кога е ведро време се гледа речиси цела Македонија, па дури и подалеку, а јужно од врвот е вертикален отсек висок 700 m, предизвик за алпинистите. Пелагонија на југ продолжува на територијата на Грција, каде е Леринско Поле, така што нејзината вкупна должина е 120 km. Големата или Шишевска Клисура на реката Треска е најдолга во нашата држава, а на север таа преминува во кањон Матка. Во долината на Треска се наоѓаат голем број на пештери од кои онаа кај Слатина е најдолга. 
 
Text Box: Уникатни камени форми во локалноста Маркови Кули на планината Бабуна.
Text Box: Поглед од Пелистер кон пространата Пелагонија. Кој објект се гледа во позадината?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                            

                                                         

 

 

 

 

 

 

 Шарскиот или Шарско-пелистерскиот планински предел се протега во западниот дел на нашата држава и ја сочинуваат десетина високи планини, раздвоени со неколку длабоки котлини и впечатливи речни долини. Планините се одликуваат со стрмни страни, остри гребени и врвови од кои некои наликуваат на Алпските. За разлика од планините од Источно-вардарската област, овие планини се изградени од помлади карпи, а во највисоките делови обично од варовници. Заедно со котлините и долините што ги раздвојуваат, се протегаат главно во правец север-југ.

Планините од Шарскиот предел во вид на две низи се наредени од границата со Албанија на запад до Пелагонската област на исток.

Западната низа на планини (по границата со Албанија), на север започнува со Корабскиот планински масив кој со врвот Голем Кораб (2753 m) е највисок во Република Македонија. Овој планински масив ги опфаќа Кораб, Дешат и Крчин, кои не се јасно раздвоени како одделни планини. Покрај високите врвови, масивот се одликува со повеќе леднички (глацијални) езера и длабоки речни долини со бројни водопади, некои високи преку 100 m. Крчин пак е интересен по уникатниот гипсен релјеф што многу ретко се среќава во Европа па и пошироко.

 

  

 

 

На југ, првата низа со долината на реката Црни Дрим и со Охридското Езеро е раздвоена на два дела. На запад (по должина на Македонско-Албанската граница) е планината Јабланица, со прекрасните врвови Црн Камен, Стрижак и четирите цирка со леднички езера во нив. На исток од Црни Дрим, од Корабскиот масив продолжуваат планините Стогово со Караорман и Галичица. Сите наведени планини во највисоките делови се изградени од варовници, каде е развиен карстен релјеф. Така на планината Галичица има неколку карстни полиња, вртачи, пештери и пропасти. 

 

Text Box: Високиот дел на планината Галичица кој некогаш бил под постојан мраз. Како се нарекуваат ваквите релјефни форми? На карта пронајди каде е овој висок дел на планината.

 

 

 

 

         Втората низа е малку по источно и на север започнува со маркантната планина во Македонија: Шар Планина, која се смета и за една од најубавите на Балканскиот Полуостров. На неа има десетици врвови високи над 2000 m, а највисок врв е Турчин (Титов Врв) со 2747 m, втор по височина во државата. На Шар Планина има најмногу леднички езера во Македонија, околу 20, а во планинските страни се всечени длабоки речни долини. Сето претходно условило оваа планина да биде многу интересна за планински туризам.

 

Text Box: Компјутерски модел на релјефот на Шарскиот планински предел (десно) и на Пелагониската област (лево). Кои котлини можеш да ги издвоиш? Најди ја долината на реката Радика.
 

 

 

 

 

Како природно продолжение, на југ од Шар Планина се надоврзуваат: Бистра, Илинска со Плакенска Планина и сосема на југ е Баба Планина, позната како Пелистер. Планината Бистра е интересна по карстниот релјеф кој е застапен на неа, десетината карстни полиња и високопланинските пасишта кои се одлични за развој на сточарството. Пелистер пак високо се издига над Битола и е карактеристичен по уникатните камени реки, двете маркантни леднички езера и бројните потоци.

 

 

Text Box: Дали знаете . . .
Мавровската Котлина е највисока во Република Македонија. Дното на оваа котлина е на 1220 m и е исполнето со вештачко езеро. Кањонот на Радика помеѓу планините Бистра и Кораб (наречен Барич) е најголем во нашата држава, со длабочина до 1000 m. Кај Дебар има остаток од стара делта. На Бистра има 13 карстни полиња од кои најголемо е Тони Вода.

 

 

 

Во Шарската област, покрај високи планини има и неколку длабоки котлини од кои позначајни се: Полошката, Кичевската, Дебарската, Охридската и Преспанската, како и помалите котлини Дебарца и високата Мавровска котлина. Овие котлини помеѓу себе сообраќајно се поврзани преку впечатливи планински превои, како: Стража, Буково, Бунец и др.

Во овој простор, планинските реки изградиле длабоки долини, со многу брзаци, сла-пови и водопади. Од нив најатрактивна е кањонската долина на реката Радика, помеѓу Корабскиот масив од западната страна и Шар Планина, Бистра и Стогово од источната страна. Брзата река Радика со зеленикавата запенета вода, вертикалните карпи кои се надвиснуваат во височина и до 1000 m, го прават кањонот на Радика меѓу најатрактивните во Европа.

 Text Box: Врвовите на Шар Планина во зима. Каква е климата на вакви подрачја?
 Text Box: Размисли и одговори . . .
Кои планини се протегаат од двете страни на долините на Радика и Црни Дрим? Дали си посетил некоја висока планина во Република Македонија и какви впечатоци имаш? Направи фотографии од некоја планина или долина што ќе ја посетиш и постави ги на Google Earth за да ги видат што повеќе луѓе.

 

 

 

Text Box: Помалку познати зборови . . .
Ледничко (глацијално) езеро-езеро настанато во вдлабнатина формирана со ледничка ерозија.
Камени реки-тесен појас од крупни распаднати блокови на високопланинските страни.
Превој-карактеристична седлесто снижување на планинските била и гребени, преку кои обично поминуваат сообраќајници.